بيان مختصرفرمانروايي سلطان طغرل بگ



تحقيق از: آنادردي عنصري
اين مجموعه به پاسداشت سالگرد پيروزي سلجوقيان درجنگ دندانقان در تاريخ جمعه 9 رمضان 431 ه.ق و تأسيس دولت سلجوقيان بزرگ درايران گردآوري شده است . برمبناي تقويم قمري سه سال ديگر يعني در روز 9 رمضان سال 1431 ه. ق هزاره ي تأسيس امپراطوري سلجوقيان بزرگ فرا خواهد رسيد.

رهبران سلجوقي پس ازهزيمت سپاه شكست خورده غزنوي تاسه روزنظم جنگي خود را به حال آماده باش حفظ كردند . پس از سه روز واطمينان ازعقب نشيني كامل دشمن ازمحدوده خراسان ،طي يك اجلاس شورايي و بنا به سنت ديرين قومي ،سرزمين هاي متصرفي را بين اعضاء اصلي خاندان سلجوقي به ترتيب ذيل قسمت كردند وبنام هريك در

نواحي متصرفي خطبه خوانده شد :

- نيشابور وايران مركزي به طغرل بگ سپرده شد
- خراسان به مركزيت مرو وهرآنچه درآنسوي رود آموي وخوارزم فراچنگ آيد قلمرو حكومتي چاغري بگ قرارداده شد .
- نواحي هرات ،سيستان ،پوشنگ وغور دراختيار موسي يبغو كلان تنها پسربازمانده ي سلجوق قرارگرفت .
- قهستان وگرگان ونواحي مجاوربه ابراهيم ينال واگذارشد .

طغرل بگ كه اكنون خود را فرمانرواي ايران مركزي مي ديد در نيشابور چندان درنگ نكرد و سپاه و دستگاه حكومتي خودرادرري مستقرساخت وبه تدبير وسلاح به انتظام امورپرداخت . اقدامات وي را دردومحور روابط داخلي وروابط خارجي به اختصار بيان مي كنيم :

روابط داخلي سلطان طغرل بگ

سلطان روابط داخلي خود رادردوحوزه متمركز كرد:

الف ) مناسبات با حكام وفرمانروايان محلي ايران

ب ) مناسبات دروني خاندان ودرگيري هاي برخي اعضاء خاندان سلطنتي .نمونه ي ابراهيم ينال .

روابط خارجي سلطان طغرل بگ

سلطان طغرل بگ روابط خارجي دولت خودرا نيز دردوبخش پيش برد :

الف) مناسبات با حكام وفرمانروايان مسيحي روم ،گرجستان،ارمنستان و . . .

ب) روابط با دستگاه خلافت بغداد

- روابط داخلي سلطان طغرل بگ

الف) مناسبات با حكام وفرمانروايان محلي ايران : طغرل بگ بخوبي ميدانست كه بايد بلافاصله خلأ قدرت سياسي موجود در ايران مركزي را با قدرت تمام وبا تهديد و تحبيب رقيبان پركند، لذا بدون فوت وقت به مدد درايت و سپاه گران خود تمامي حكام محلي ايراني ازقبيل زياريان و آل بويه را در گرگان وطبرستان وگيلان وكاكويان اصفهان وشداديان و رواديان آذربايجان وكردستان و . . . را تابع خودكرد. به هريك خراجي معين كرد وآنها خطبه به نام وي
خواندند. طغرل بگ دراستيلاء وسلطه برحكمرانان محلي ايران ازياري وخدمت برادرمادري خودابراهيم ينال ، پسرعموهايش غوتالميش و رسول تگين فرزندان ارسلان يابغو وبرادرزاده اش ياقوتي فرزند چاغري بگ سود مي برد .به تقريب تا سال 440 ه.ق طغرل بگ تمامي ايران مركزي و عراق عجم را مسخٌر اقتدار خودكرد. ابراهيم ينال برادر مادري سلطان و رهبر تركمنان ينالي در اين وقت بيشتر درعراق عرب مشغول رتق و فتق امور بود و از بين اعضاء خاندان سلطنتي سلجوق كه در معيت طغرل بگ بودند بيشتر از همه وي تحرك نظامي اشت . بدين سبب نيز با برخي رؤساي طوايف عرب واحيانا ً بعض افراد وابسته به خلفاي فاطمي مصرروابطي بهم زده بود.اما ازسال 440 ه.ق ببعد كه وي به دستورطغرل بگ مأمور فتح بلاد روم شد كار وي بالا گرفت .امواج قبايل اوغوزكه ازتركستان به قصد غزا به مناطق مرزي امپراطوري بيزانس مي آمدند بخشي تحت فرماندهي ابراهيم ينال بخدمت سپاهيگيري مشغول بودند. حتي دربرخي مناطق عراق عرب وبا حمايت بعض سران قبايل خطبه بنام ابراهيم ينال خوانده ميشد .

ب) روابط داخلي .درگيري هاي داخلي خاندان سلطنتي سلجوق. درگيري طغرل بگ با ابراهيم ينال . اين ابرهيم ينال برادرمادري طغرل بگ بود. بعدازمرگ ميكائيل پدرطغرل بگ وچاغري بگ بيوه ي وي طبق سنت به تزويج يوسف برادرميكائيل درآمد.ابراهيم حاصل اين ازدواج بود. ينال عنواني حكومتي دردولت اوغوزان بودكه سلجوقيان باخودبه ايران آورده بودند.روشن است كه ابراهيم با دارابودن عنوان ينال درخاندان سلجوق ازجايگاه رفيعي برخوردار بوده است . در رمضان سال 429 كه سلجوقيان سپاه غزنوي را شكسته و به مرو ونيشابوردست يافتند،طغرل بگ قبل از ورود به نيشابوركه حكم پايتخت دوم سلطان مسعودرا داشت براي انتظام اموروبه عنوان مقدمه خودابراهيم ينال جوان رابافوجي سوارتركمان به نيشابورگسيل كرد.ابوالفضل بيهقي درتوصيف صحنه برخورد ابراهيم ينال با اعيان ومردم نيشابوروي را جواني برومند،خوش سيما ونيكوسخن معرفي مي كند.

همانگونه كه پيشترگفتيم درتقسيم نواحي حكومتي ،قهستان وگرگان به وي واگذارشده بود اما بنظر مي رسد روحيه جاه طلبي واشرافيگري دراواثركرده و وي رابه جانب سرزمين هاي غربي كشانده باشد.ابراهيم ينال دوبارعليه برادرمادري خودسلطان طغرل بگ سركشي آغازكرد.بار اول درسال441ه.ق كه طي درگيري نظامي با طغرل بگ شكست خورده اسيرافتاد.اما سلطان او رابخشودو وي مجددا ً به خدمت سلطان مشغول شد .

ابراهيم ينال براي باردوم درسال 451 ه.ق با ياري برادرش ارتاش ينال وفرزندان وي گروهي انبوه ازلشكر تركمانان بسيج كردوبه قصدغلبه برسلطان طغرل بگ روانه ري شد. بنظر مي رسددرشورش ابراهيم عليه طغرل بگ تحريكات ارسلان بساسيري فرمانده تركان بغداد وعوامل وفادار به خليفه فاطمي مصر بي تأثير نبوده باشد .

طغرل بگ كه خودرا به نيرو وسلاح درمقابل ابراهيم ينال ضعيف مي ديد نامه هايي به برادرزادگان خودآلپ ارسلان، قاوورت وياقوتي كه درخراسان وكرمان بودندنوشت وموقعيت خطيرپيش آمده رابيان كرده استمداد طلبيد. برادرزادگان درحال به كمك سلطان طغرل بگ آمدند ودرمصافي كه درحوالي ري رخداد سپاه ابراهيم ينال را درهم شكستند. برادرزادگان ابراهيم كشته شدند . طغرل بگ كه بكرات ابراهيم ينال را بخشوده بود اين بارچون وي را درتوطئه هاي بساسيري وفاطميون دخيل مي دانست ازگناه وي گذشت نكرد.به احترام خون اشرافي ابراهيم ينال وطبق سنت اوغوزان وي بازه كمان خود خفه شد .بدين ترتيب طغرل بگ ازجانب ابراهيم ينال آسوده خاطرشد ونفسي براحتي كشيد .

- روابط خارجي طغرل بگ :

الف) مناسبات با ولايات مسيحي ،ارمنيه ،گرجستان وامپراطوري روم شرقي. يكي ازسياست هاي سلطان طغرل بگ درمقابل سيل خروشان مهاجرت اوغوزان از ماوراءالنهر به ايران مركزي اين بودكه انها را به عنوان غزا و جهاد مستقيما ً به جانب مرزهاي امپراطوري بيزانس و ولايات ارمنيه وگرجستان گسيل مي كرد.

غالب اين حركت هاي جهادي درمرزروم بافرماندهي ابراهيم ينال وغوتالميش فرزند ارسلان يابغو صورت مي گرفت وطغرل بگ خودنيزچندباري به غزارفت ومناطقي ازارمنيه وگرجستان و روم رافتح كردوتا قلعه ملازگردنيز پيشروي كرد اما به دليل سرماي سخت زمستان به عراق بازگشت. درحقيقت وي باتدارك حملات جهادي به مرزهاي روم اساس لشكركشي هاي منظم تربعدي را ريخت ومقدمات فتح نهايي سرزمين اناتولي را فراهم آورد.

ازپيامدهاي همين حملات جهادي بودكه فرزندان غوتالميش بعدها توانستند اساس سلطنت دودمان سلجوقيان روم راپايه گذاري كنندكه خودمقدمه اي بود براي تأسيس امپراطوري با عظمت عثماني درقرون بعدي

ب) مناسبات با دستگاه خلافت بغداد .

پيشينه ي روابط طغرل بگ با خليفه بغداد القائم بامراله به سال429 ه.ق وزمان فتح نيشابوربرمي گردد.خليفه باشنيدن خبرپيروزي سلجوقيان برملك مسعود غزنوي رسولي به نيشابورفرستادوبه طغرل توصيه كرد ازقتل وغارت وخرابي شهرها بپرهيزد،با رعايا به عدل وداد رفتاركندوازخداي بترسد .

بعدازجنگ دندانقان وتأسيس دولت سلجوقي دگرباررسولي از جانب خليفه به نزدسلطان طغرل بگ آمد و ضمن اقامت چند ساله درتحكيم روابط دو جانبه با يكديگر كوشيدند وهدايا والقابي به طغرل اعطا شد. بنظر مي رسد رسول خليفه در پايان اقامت طولاني خود در ري علاقمندي خليفه مبني برورود طغرل به بغداد را به سلطان گوشزد كرده باشد .زيراكه سلطان طغرل بگ بلافاصله بعد ازسروسامان دادن امورداخلي ايران وتثبيت دولت مركزي خود به بهانه اصلاح مسير مكه وگذاردن حج درسال447ه.ق به جانب بغداد روانه شد. ظاهرا ًخليفه و وزير بي ميل نبودند ويا از وي دعوت كرده بودند كه به بغداد واردشود.زيرادراين هنگام فتنه بساسيري وفاطميون مصروديلميان دربغداد وتضعيف موقعيت خلافت

به اوج خودرسيده بود ودستگاه خلافت درضعيف ترين شرائط قرارداشت .
طغرل بگ عليرغم مخالفت تركان به بغداد وارد شد و مورد استقبال خليفه و وزيرش قرارگرفت . به دستورخليفه در مساجد بغداد واطراف خطبه به نام طغرل بگ خواندند .

طغرل بگ لقب ركن الدوله والدين سلطان معظم ابوطالب طغرل بگ يمين اميرالمؤمنين را گرفت وهمچنين لقب ملك المشرق والمغرب و هفت خلعت به وي پوشاندند به نشانه ي پادشاهي ومالكيت هفت اقليم .سلطان طغرل بگ درخلافت عباسي و ازجانب خليفه القائم بامراله چنان درجه اي يافت كه قبل از وي هيچكس بدان مرتبت دست نيافته بود. درسال 448 ه.ق خليفه با ارسلان خاتون خديجه دختر چاغري بگ داود پيمان زناشويي بست و اين وصلت رشته هاي رابطه دوستي بين دوخاندان را محكم تركرد.

طغرل بعد از تثبيت موقعيت خود وفراغت ازعصيان ابراهيم ينال كارارسلان بساسيري و يارانش رانيزدربغداد يكسره كرد سال451ه.ق وخلافت عباسي رااز توطئه هاي خلفاي فاطمي مصر مصون نگهداشت ونيزملك رحيم آخرين پادشاه آل بويه رانيز ازبغداد بيرون راند وبدين ترتيب به تسلط صد وچند ساله آل بويه به دستگاه خلافت بغداد خاتمه داد.

طغرل بگ بعدازفراغت ازاين امور دختر خليفه – وبه روايتي خواهر وي – را خواستگاري كرد كه بعداز كش وقوس هاي فراوان ومخالفت خليفه با اين وصلت ،بالاخره جشن عروسي انجام شد و خطبه عقد غيابا ً خوانده شد . اما بيماري به سلطان طغرلبگ امان نداد و وي روز جمعه هشتم رمضان سال 455 ه. ق در ري دار فاني را وداع گفت . آرامگاه وي در ري هنوزبرجاست وبه برج طغرل معروف است .

شمهٌ اي درباب سجاياي اخلاقي سلطان طغرل بگ

به تصريح منابع ،سلطان طغرل بگ دلير و بردبارو بخشنده بود. پيوسته دركارطاعت خدا و نماز آدينه و روزه دوشنبه و پنجشنبه و آراستن نفس به خوي ارزنده بود. درهفته دو روز بارعام مي داد وداد مي گسترانيد .عصر وي در آرامش وفرحت بود ودرآن قتل وخونريزي وهتك حرمت ديده نمي شد. سخت صبور بود وسخن سخته مي گفت. بسيار صدقه مي داد ودركارساخت مساجد سخت مي كوشيد ومي گفت : ازخداي تعالي شرم دارم كه سرايي بسازم ودركنارش مسجدي برنياورم ».

وي در نامه اي كه به خليفه قائم بامراله نوشت و درتاريخ با رهبرائوس صبط است تصريح كرد كه وي از تخمه شاهان ترك است وبه خانداني تعلق دارد كه پيوسته دركار مملكت داري بوده اند. نخستين بار وي بودكه نشان طغرا رابه روي مكتوبات واسناد ديواني رايج كرد.نشان طغراي ابداعي وي رسمي ازتيروكمان بود.به كسي كه عهده داراين وظيفه بود

طغرايي مي گفتند. خمارتكين طغرايي را دردولت طغرل بگ مي شناسيم .
درتوصيف بخشنده گي وي درتاريخ الكامل ابن اثيرنقل است كه ابراهيم ينال چون باروميان غزا كرد يكي ازملوك آنان رابه اسارت گرفت وبه نزد طغرل فرستاد .پدشاه روم به نصرالدوله بن مروان والي دياربكر پيام فرستاد تاباطغرل بگ درباره آزادي بندي گفتگو كند. همينكه طغرل بگ رسالت نصرالدوله رادراين باره شنيدآن شخص را بدون گرفتن فديه آزاد كرد. پادشاه روم در ازاء آن بخشوده گي ضمن ارسال هداياي بسيارگران قيمت مسجدي راكه مسلمة بن عبدالملك

درقسطنطنيه بنا كرده بود با مناره اش تعمير و مرمت كرد و درداخل آن قنديل ها بياويخت وبرمحراب نقش تير وكمان قرارداد. سلطان طغرل بگ ابتداي حكومت ابوالقاسم علي بن عبداله جويني را به وزارت خويش منصوب كرد. سپس حسين بن علي بن ميكائيل وزارت او كرد. پس از آن ابومحمدالحسن بن محمددهستاني وزارت كرد وي اولين كسي بود كه لقب نظام الملك راگرفت .بعد ازوي عميدالملك كندري وزارت سلطان طغرل بگ رابه عهده داشت ومشهورترين انها است.

بنظرمي رسدحاجبان خاص دربارهمه ترك بوده اند.سلطان طغرل بگ هفتادسال عمركرد.حدود بيست و چهار(24) سال سلطنت كردومدت اقامت وي دربغدادحدودهشت سال بود.وي فرزندي نداشت وجانشيان او همه اولاد برادرش چاغري- بگ داوود هستند.

معرفي بعض منابع پژوهش درتاريخ سلجوقيان بزرگ

الف ) منابع دوره غزنوي

1- تاريخ بيهقي .تأليف ابوالفضل بيهقي
2- زين الاخبارگرديزي . تأليف عبدالحي گرديزي
3- تاريخي يميني تأليف ابونصرمحمدعتبي
4- تاريخ طبرستان تأليف ابن اسفنديار
5- تيمية الدهر في محاسن اهل العصرتأليف ابومنصورثقالبي

ب) منابع دوره سلجوقي
1- راحة الصدور اثر محمدراوندي
2- سلجوقنامه اثر ظهيرالدين نيشابوري
3- اخبارالدوله السلجوقيه اثر صدرالدين حسيني
4- تاريخ بيهق اثر ابن فندق
5- تاريخ الكامل اثر ابن اثير
6- تاريخ گزيده اثر حمداله مستوفي
7- تاريخ سلجوقيان كرمان اثر افضل الدين كرماني
8- زبدةالنصره ونخبه العصره ( تاريخ بنداري) اثر بنداري اصفهاني
9- تاريخ سيستان مؤلف ناشناخته
10- مجمع التواريخ والقصص مؤلف ناشناخته
11- سياست نامه ( سيرالملوك ) اثر نظام الملك طوسي
12- المنتظم في تاريخ الملوك والامم اثر ابولفرج ابن جوزي
13- مرآة الزمان اثرسبط ابن جوزي
14- ذيل تاريخ دمشق اثر ابوعلي حمزة ابن قلانسي
15- وفيات الاعيان اثرابن خلكان
16- تاريخ فخري اثر ابن طقطقي
17- طبقات ناصري اثر منهاج سراج
18- مجمع الانساب اثر شبانكاره اي
19- روضه الصفا اثر ميرخواند
20- تاريخ ابوالفرج اثر گريگوري بارهبر ئوس ترجمه تركي استانبولي.

تحقيقات درتاريخ سلجوقيان

1- تركمن ها ونهضت سلجوقيان – ياكوبووسكي بزبان روسي
2- خاستگاه سلجوقيان – كلود كاهن بزبان فرانسه
3- تاريخ مردم تركمن – و .و بارتولد بزبان انگليسي
4- تأسيس امپراطوري بزرگ سلجوقيان – محمدآلتاي كويمن بزبان تركي استانبولي
5- دائرة المعارف اسلام .(ماده سلجوق ) .كارجمعي بزبان تركي استانبولي
6- پسران سلجوق – ابراهيم قفس اوغلو - بزبان تركي استانبولي
7- تاريخ ايران كمبريج جلد 5 – ازسلجوقيان تا ايلخانان
8- تاريخ غزنويان ادموند كليفورد با سوورث
9- تركستان درعهد هجوم مغول – و. و بارتولد
10-تاريخ ايران درقرون نخستين اسلامي برتولد اشپولر
11- اوغوزها ، فاروغ سومر
12- و . . .


درتنظيم اين مجموعه ازمآخذ ذيل استفاده شده است




1- تاريخ الكامل ابن اثير
2- اخبارالدولة السلجوقيه صدرالدين حسيني
3- زبدة النصره ونخبه العصره .( تاريخ بنداري) . بنداري اصفهاني
4- تاريخ بيهقي ابوالفضل بيهقي
5- تاريخ گرديزي عبدالحي گرديزي
6- تاريخ يميني ابونصر محمدعتبي
7- تاريخ ابوالفرج –گريگوري بارهبرائوس – متن تركي استانبولي
8- تاريخ مردم تركمن و. و بارتولد
9- تأسيس امپراطوري بزرگ سلجوقيان – محمدآلتاي كويمن - متن تركي استانبولي
10- دائرة المعارف اسلام (ماده سلجوق) كارجمعي - متن تركي استانبولي
11- دولت هاي ترك مسلمان - كارجمعي - متن تركي استانبولي
12- عصر زرين فرهنگ ايران – ريچارد فراي